مقدمه
شاید به گوش تان زیاد خورده باشد یا در کتابها زیاد دیده باشید که تمدن بشر را برخاسته از نیاز بداند.
استادی که روش تحقیق را تدریس می کند، شاید پرفرکانس ترین تعبیر در گفتار او این تعبیرباشد "تحقیق براساس نیازمندی و پرسش شکل می گیرد". چون، در ارزیابی ها، ریشه هر تحقیقی یک پرسش است. پرسش هم زمانی به وجود می آید که فرد با مسأله ای رو به رو می شود که راه حلی برای آن ندارد و برای پیدا کردن جواب آن پرسش و حل آن معضل مجبور می گردد، رنج تحقیق را متحمل شود.
معمولاً سؤالی که برای شخص پیدا می شود، ممکن است در رابطه با خیلی از مسایل زندگی باشد. تصور بعضی ممکن است از تحقیق، کارهای اکادمیک و مسایل سیاسی و پولیسی باشد. این تصور درست است ولی نه به صورت انحصاری که تحقیق را فقط در حوزه کاری یک تحصیلکرده یا یک نفر دولتی قابل تفسیر بدانیم. یک شخص با کمترین تحصیلات و بدون یک حوزه کاری سیاسی و پولیسی، می تواند یک کار تحقیقی را انجام دهد. چون سؤال در رابطه با خیلی از مسایل روز در زندگی ممکن است برای انسان ایجاد شود که برای جواب آن نیاز به تحقیق داشته باشد. به طور کلی، می توان در یک تقسیم کاملاً اغماضی، تحقیق را با توجه به موضوع آن تقسیم کرد و ادعا نمود که موضوع تحقیق یا انسان و متعلقات مربوط به آن است یا موجودات ماسوای انسان. بخش اول، دامنه اش خیلی گسترده نیست، ولی مشکل ترین موضوع برای کار یک محقق تحقیق در مورد انسان و حوزه ویژگی های انسانی است. بخش دوم، در مقایسه با بخش اول از نظر کاری مشکل نیست، ولی دامنه خیلی وسیع دارد. تمام جهان هستی غیر انسانی را شامل می شود. آسان ترین مورد تحقیق، آن تحقیقی است که مربوط به اتفاقات گذشته باشد. به این نوع تحقیق، عنوان تحقیق کتابخانه ای یا تاریخی داده اند. این تحقیق حالت گزارش را دارد. شخص پژوهشگر، گذشته ها را از منابع در اختیار داشته اش یادداشت نموده سپس گزارش می کند.
آن چه در پیشرو دارید، با پارامترهای یک تحقیق کامل در تعامل نیست؛ ولی اگر با چشم پوشی بیش از حد معمول، نام تحقیق به آن نهاده شود، از نوع کتابخانه ای یا تاریخی خواهد بود.
به هرحال نام این مجموعه جملات سرهم شده هر چه باشد، نگاهی اجمالی است راجع به معاهده بین المللی 1974 پاریس و گوشه ای از شرایط و اوضاع صاحب کارهای ابتکاری و اختراعی در کشور.
چشم انداز
شاید برای شما خواننده عزیز مشخص باشد که مفاد این معاهده در خصوص مالکیت های فکری است. در این نوشته، نویسنده تلاش کرده است تا اول نگاه گذرا به محتوی این معاهده داشته باشد، سپس شرایط کشور را در خصوص این معاهده به تصویر بکشاند.
اما قبل از هر چیز، این سؤال که چه نیازی نگارنده را واداشته است تا در میان این همه معاهدات جهانی، به سراغ معاهده پاریس برود؟ جواب این سؤال هم در بخش دوم نوشتار (که به صورت تلویحی جایگاه هدف از تحقیق را به خود اختصاص داده است)، داده خواهد شد. اما پیش از آن به جواب این سؤال پرداخته می شود که معاهده 1974 پاریس چیست؟
برای درک ریشه تاریخی شکل گیری این معاهده، بهتر است به یک 101 سال قبل از نهایی شدن آن برگردیم؛ به سال 1873، که نمایشگاهی در وین تحت عنوان "نمایشگاه بین المللی مبتکرین" برگزار گردید. بیشتر مدعوین، این نمایشگاه را تحریم کردند و به دلیل "سرقت افکار" و "دزدی ادبی" و عدم احترام به مالکیت های فکری، در آن شرکت نکردند. در سال 1883 (ده سال بعد از تاریخ برگزاری نمایشگاه وین)، کنوانسیون پاریس برای حمایت از دارایی های فکری برپا شد و شرکت کننده تصمیم گرفتند که برای انجام وظایف، یک تشکل بین المللی ایجاد کنند. در سال 1886، کانفرانس برن با هدف حمایت از آثار ادبی و هنری برگزارشد و محصول این کانفرانس هم تشکیل دایره ای به همین منظور بنیان نهاده شد. در سال 1967، کنوانسیونی به نام تأسیس سازمان جهانی دارایی فکری در استکهلم با هدف ایجاد هماهنگی بین اداره پاریس و برن و توسعه انطباق و به روز نمودن آن دو، تشکیل گردید. در امتداد همین حرکت ها در سال 1970، سازمان جهانی مالکیت های فکری (World Intellectual Property Organization) یا WIPO به صورت رسمی کار خود را آغاز کرد. در سال 1974، WIPO به عنوان یکی از شانزده آژانس وابسته به سازمان ملل معرفی گردید تا بتواند فعالیت های بخش دارایی های فکری جوامع نخبه ی کشورهای جهان را هرچه بیش از پیش سامان بخشد.
عمده اهداف مشخص معاعده پاریس که در چهارچوب WIPO منعکس می شد، عبارت بود از:
در رابطه با مورد اول، WIPO تلاش می کند که
1. کشورهای عضو معاهده را برای انعقاد معاهدات جدید بین المللی تشویق کند،
2. قوانین ملی مربوط به دارایی فکری را تصحیح می نماید،
3. به کشورهای در حال توسعه کمک های فنی می نماید،
4. اطلاعات مربوطه را جمع آوری نموده سپس منتشر می کند،
5. خدماتی جهت تسهیل دریافت حمایت از اختراعات، نشان تجاری و طراحی های صنعتی برای کشورهای نیازمند ارائه می نماید،
6. بین کشورهای عضو هماهنگی و همکاری ایجاد می نماید.
در رابطه با مورد دوّم، WIPO مرکزیت اجرا و هدایت اتحادیه های دارایی فکری را در دبیرخانه بین المللی خود در ژنو انجام می دهد و از طریق ارگان های مختلف براین امر نظارت می نماید و محوریت مسایل اقتصادی برای کشورهای عضو را نیز برعهده دارد.
براساس ماده چهارم کنوانسیون استکهلم، وظایف سازمان WIPO به صورت ذیل تعریف شده است:
طراحی و توسعه ابزاری لازم برای افزایش کارایی و اثر بخشی فرایند حمایت ا ز دارایی فکری در دنیا و کمک به تصویب قوانین ملی در این زمینه،
نظارت بر وظایف اجرایی اتحادیه های برن، پاریس و اتحادیه های وابسته،
همکاری در امر تشویق و حمایت از اجرای توافق نامه های بین المللی در جهت حمایت از دارایی فکری،
مساعدتهای قانونی و فنی در مورد دارایی فکری به کشورهای عضو،
ارایه خدمات و فعالیت های مقتضی در جهت تسهیل حمایت از دارایی فکری و تدارک امکان ثبت بین المللی آن ها.
ارکان و ساختار WIPO
تشکیلات WIPO دارای دو رکن اساسی است:
همچنین این سازمان دارای چهار پیکره ی اصلی می باشد:
1. مجمع عمومی (کلیه ی کشورهای عضو WIPO و نیز اتحادیه ی برن و پاریس)،
2. کانفرانس شامل کلیه کشورهای عضو WIPO،
3. کمیته همکاری (شامل 68 عضو از مجمع عمومی، کانفرانس و سوییس)،
4. دبیرخانه بین المللی.
مجمع عمومی و کانفرانس هر دو سال یکبار به صورت جلسات عمومی نشست دارد و کمیته همکاری سالانه یک بار تشکیل جلسه می دهد. همه ی این چهار رکن تحت نظر دبیر کل و با آرای مجمع عمومی تعیین می گردد. عضویت در WIPO براي كشورهاي عضو اتحاديههاي برن و پاريس آزاد است و نيز براي اعضاي سازمان ملل، آژانس بينالمللي انرژي اتمي، دادگاه بينالمللي عدالت و نيز دعوت مجمع عمومي براي عضويت.
دبیرخانه WIPO
دبيرخانه سازمان WIPO، در واقع، همان اتحاديههاي وابسته ميباشد كه توسط معاهدات پاريس، برن، مادريد، پروتكل مادريد، توافق ليسبون، هايگ، استراسبورگ، ليس، لوكارنو، وين و معاهده بوداپست ايجاد شده است. اين اداره تحت نظر اعضاي مجمع عمومي و كنفرانس اداره ميگردد و مديريت آن بر عهده دبيركل WIPO ميباشد.
وظایف دبیرخانه
انتشار ماهنامه ای به دو زبان انگليسي و فرانسوی راجع به مسایل مالکیت های فکری و مالكيت صنعتي و حق چاپ و تأليفکه شامل اطلاعات اعضای جديد و اتحاديههاي وابسته و فعاليت حوزههاي مختلف آنها می گردد،
ارائه خدمات چهارگانه ثبت بينالمللی،
دستهبندی درخواستهاي بينالمللي ثبت به شكل كاغذي و ديسك فشرده،
نگهداري نسخههاي موقت و اصلي تقاضانامهها،
چاپ و نشر هفته نامه PCT،
چاپ دورهاي راهنماي درخواستكنندگان PCT ،
برقراري تماس های لازم با درخواستكنندگان براي طبقهبندی درخواست هاي ثبت اختراع ملي يا منطقهاي و تماس با مسؤولان تكميل كننده تقاضا نامهها و جستجوكنندگان آزمونهاي ابتدائي،
ايجاد نشست كميتههاي دولتها براي ايجاد هماهنگيهاي پايدار بينادارهها و افراد مسؤول ثبت در سطح بينالمللی.
استراتژی و فعاليت های WIPO
این سازمان، يکی از آژانس های تخصصی سازمان ملل است. اعتقاد دست اندرکاران در اين سازمان بر اين است که سيستم مالکيت فکری بين المللی باعث ايجاد خلاقيت شده، نوآوری را ترغيب می نمايد و باعث توسعه اقتصادی می گردد. در حقيقت سيستم مالکيت فکری ابزاری مهم برای توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تمام کشورهای دنيا می باشد.
الزامات و امتيازات استراتژيک عضويت در WIPO
•· همه کشورهای عضوی این سازمان موظف به ارائه شواهد و مدارك لازم و كافي مبني بر تعهد خود به رعايت حقوقی دارائي های فكري افراد می باشند.
•· كليه كشورهاي عضو WIPO موظفند در چهارچوب مالكيت معنوي با اتباع دیگر كشورهاي عضو، مثل اتباع خود رفتار نمايند.
•· كليه امتيازات قانوني و حقوقي اتباع خود در زمينه مالكيت صنعتي را به اتباع ساير كشورهاي عضو نیز ملحوظ دارند.
•· اعضا همچنين موظفند تا سازماني تحت عنوان اداره مالكيت صنعتي (يا نام مشابه) ايجاد نمايند و اين اداره مؤظف است زمينه اجراي مفاد كنوانسيونهاي مرتبط اعم از پذيرش درخواستهاي بينالمللي ثبت، بررسي صحت صدور گواهينامه و اوراق مربوطه، انتشار موضوع در نشريه رسمي و اداري، پيگيري و پاسخدهي تقاضانامههاي اتباع ساير كشورهاي عضو و ايجاد بانك اطلاعاتي مربوط به مالكيت صنعتي را فراهم نمايد.
در زمينه امتيازات عضويت در WIPO ميتوان به موارد زير اشاره نمود:
•· كاهش هزينههاي پستی،
•· برخورداري از همكاري سازمانهاي وابسته در كليه كشورهاي عضو به منظور اعلام اختراعات، نشان تجاري و كليه دارائيهاي معنوي مخترعين، مبتكرين صاحبان فعاليتهاي تجاري و نيز صاحبان آثار فكري كشور،
•· دسترسي به بانكهاي اطلاعاتي WIPO و بانكهاي مشابه كشورهاي عضو در زمينه دارائي فكر،
•· برخورداري از خدمات مركز داوري و حل اختلاف WIPO،
•· استفاده از خدمات مراكز آكادمي جهاني WIPO،
•· همكاري نظام قضائي كشورهاي عضو در جلوگيري از سوءاستفاده از حقوق مالكيت معنوي،
•· همكاري گمركی كشورهاي عضو در جلوگيري از سوء استفاده ساير كشورها از اختراعات، نشان تجاري و اسامي جغرافيايي،
•· برخورداري از خدمات مشاورهاي و مطالعاتي در زمينه ساختار، تدوين مقررات و آئيننامههاي اجرائي ادارات دارائي فكري كشور،
•· برخورداري از خدمات و كمكهاي سازمان WIPO در زمينه تجهيز و مدرنيزه كردن ادارات ثبت كشورهاي عضو.
در حال حاضر 184 کشور عضو اين سازمان هستند. امّا، افغانستان متأسفانه عضو این سازمان نمی باشد. اگر چه استدلال بسیاری از صاحب نظران این است، که عدم عضویت برای یک کشور عقب مانده ای مثل افغانستان به نفع بوده در نتیجه بهتر است، ولی باید در نظر داشت که در این صورت، مالکیت های فکری را کدام نهاد و با چه معیاری به ثبت می رساند؟ و دولت چه گونه می تواند از این مالکیت های معنوی، حفاظت کند؟ سرقت ادبی بی شماری که این روزها در کشور صورت می گیرد، برای صاحب فکر و اندیشه، کدام مرجع قانونی جهت احقاق حق وجود دارد؟ مدعی مالکیت اندیشه با چه مدرک قانونی و به کدام نهاد تعریف شده ملی یا بین المللی بایسته است جهت اعاده حق خود مراجعه کند؟ با چه اصول و مبانی قانونی، شخص مخترع و صاحب یک اثر فکری می تواند کارش را بدون دغدغه خاطر به همنوعان خود ارائه دهد؟ و ده ها سؤال دیگر.
هدف از این نوشتار
این سؤال ها برای نویسنده از آن جا خلق شد که حدوداً یکسال پیش، نمایشگاه اختراعات و انکشافات در مسکو تحت عنوان "نمایشگاه اختراعات ارشمیدس" برگزار گردید. دختر خانم نویسنده که اختراعی تحت عنوان "میکروپمپ یونی" داشت و در جمهوری اسلامی ایران در دو همایش استانی و کشوری، رتبه برتر آورده بود؛ تصمیم داشت در این نمایشگاه شرکت کند. یکی از شرایط شرکت و به نمایش گذاشتن کار فرد مخترع این بود که اثرش در کشوری که معاهده را امضا کرده است، به ثبت برسد.
با معاون محترم ریاست جمهوری، استاد خلیلی در تماس شدیم. ایشان هم بر مبنای همان طبیعت فرهنگی پسندی که دارد، بلافاصله موضوع را با شخص رییس دولت، مطرح نموده بود. رییس محترم دولت هم دستور داده بود که شخص مخترع با کارش به کشور برگردد. حسب دستور ایشان، مخترع با همان کار اختراعی خود به وطن آمد.
با تشویق ریاست محترم دولت از طریق شخص استاد خلیلی، تصمیم گرفته شد که کار مخترع در این نمایشگاه به نام یک تبعه افغان نمایش داده شود. از آن جا که یکی از شرایط عرضه کار در نمایشگاه ارشمیدس، تکمیل اظهار نامه بین المللی ثبت اختراع بود، مجبور شدیم اول این اظهار نامه را تکمیل، تأیید و تسلیم مسؤولین نمایشگاه نماییم، تا آن ها جا برای کار مخترع و ویزا برای خود وی و دیگر همراهانش صادر نماید.
سؤال از این جا شروع شد که اظهار نامه را از کجا باید تهیه نمود. جواب اولیه خود مان برای این سؤال این بود که به صورت کاملاٌ طبیعی، باید به سراغ ثبت اسناد و املاک رفت؛ نهادی که معمولاً در هر کشوری زیر مجموع قوه قضاییه آن کشور است.
کار را از دیوان عالی کشور شروع کردیم. به هرجایی از شعبات این نهاد عریض و طویل مراجعه نمودیم، از هر کسی از کارمندان آن نهاد پرسیدیم، جوابی که به ما می دادند "نمی دانم" بود. تقاضای راه حل و راهنمایی می کردیم، هم جواب منفی بود.
با استشاره دوستان، خدمت محترم صدیق افغان رفتیم. چون گفته می شد ایشان نهادی را رهبری می کند که اعتبار بین المللی دارد. اولین جوابی که از ایشان گرفتیم، در خواست نسخه ای از توضیحات کاری و خود دستگاه بود که باید به ایشان بدهیم. ایشان هم کتاب فرایند شکل گیری کار را مهر می زند. این پیشنهاد جناب افغان را مخترع با این استدلال که کارش هنوز ثبت نشده و در هیج جایی از جهان به او نسبت داده نشده، رد کرد.
با استفاده از اطلاعات عمومی خود، به این نتیجه رسیدیم که باید به وزارت خارجه مراجعه کنیم. متن معاهدات جهانی در آرشیو وزارت خارجه خواهد بود؛ مخصوصاً آن معاهداتی را که افغانستان (به صورت مشروط یا مطلق) امضا کرده است.
بدون اتلاف وقت و بدون هماهنگی با شخص خاصی، راه وزارت خارجه را در پیش گرفتیم. خوشبختانه به صورت اتفاقی به یکی از دوستان برخوردیم. قضیه را با ایشان مطرح کردیم، ایشان پیشنهاد نمود که از استاد ناطقی جهت همکاری با مسؤول آرشیو کمک بگیریم. براساس پیشنهاد آن عزیز، مستقیماٌ به سراغ استاد ناطقی رفتیم و موضوع را با ایشان مطرح کردیم. استاد ناطقی هم با یک تلفن و هماهنگی برق آسا، دستور داد که برویم خدمت جناب فاضل؛ فاضل، زمانی از کارمندان عالی رتبه سفارت افغانستان در آلمان بود. استاد ناطقی با بزرگواری همیشگی اش، افتخار همراهی را به ما داده تا خدمت فاضل صاحب همه باهم رفتیم.
بعد از معرفی استاد ناطقی دو طرف گفت و گو را به یک دیگر و تعارفات مرسوم عرف وزارت خارجه، به اصل مطلب پرداختیم. جوابی که از مسؤول محترم آرشیو و همکاران شان شنیدیم، بی اطّلاعی بود. اما از ما فرصت خواستند که جواب قطعی را فردا تلفنی بدهند. لذا بدون نتیجه مطلوبی، وزارت خارجه را نیز ترک کردیم.
فردا مقارن ساعت نه و چند دقیقه به وقت کابل، وقتی تماس گرفتیم، جوابی قابل قبول را نگرفتیم. سؤال ما یک چیز بود که کدام نهاد در کشور مالکیت های فکری را ثبت می کند تا متن اظهار نامه بین المللی را از آن جا گرفته برای ثبت اختراع اقدام ورزیم؟ حتی دوستان وزارت خارجه نمی دانستند که افغانستان این معاهده را که در رابطه با مالکیت های فکری است و معاهده 1968 وین را که در رابطه با راهنمایی و رانندگی در سطح جهان می باشد (بعداً در مورد این معاهده و سردرگمی اتباع کشور، مطالبی در یکی از سایت ها و وب لاگ های پرخواننده به نشر سپرده خواهد شد)، امضا کرده است یا نه.
یکی از دوستان و همکاران مؤسسه تحصیلات عالی کاتب آقای دکتر رضا را معرفی کرد. ایشان می گفتند دکتر رضا خود در همین کار است و یک سازمان غیر دولتی را قرار است تأسیس کند که هدفش ثبت مالکیت های فکری و هماهنگی با جامعه جهانی می باشد. خوشحال شدیم. وقتی مخترع با ماما (دایی) ی خود به آن جا مراجعه کرده بودند؛ آخرین جوابی که را از آن جا گرفته بودند آن بود که افغانستان عضو این معاهده نیست؛ ولی اقداماتی از طریق وزارت تجارت در این خصوص انجام شده و دولت محترم هندوستان را متقاعد کرده است که مخترعین افغان بتوانند کارهای فکری خود را در هندوستان به ثبت برسانند. مدت 24 روز طول کشید تا به این نتیجه برسیم که در افغانستان چیزی به نام حق کپی رایت، به امضا نرسیده است، و عمده مفاد معاهده 1974 پاریس به همین حوزه اختصاص دارد که ما از آن محروم هستیم.
منابع
1. مجله حقوقی بین المللی، بهار و تابستان 1368، شماره 10.
2. ضیایی بیگدلی، محمدرضا. حقوق معاهدات بین المللی، نشر گنج دانش (1386).
3. امیری، حسینعلی. پیش درآمدی برمالکیت معنوی، دانشنامه ی تخصصی حقوقی، معاهدات بین المللی.
5. پرویزی، رضا. حق التکثیر پدید آورندگان، ماهنامه دنیای کامپیوتر و ارتباطات، شماره 14.
6. مجتهدی، محمدرضا. لزوم تفکیک قراردادهای بین المللی از معاهدات بین المللی، بانک قوانین جمهوری اسلامی ایران.
7. Patent Cooperation Treaty (PTC).
8. World Intellectual Property Organization (WIPO).