اهدای خون، اهدای زندگی است

 

 

 

 

 

 

حملات روز جمعه شدیدترین حمله به کابل از زمان پایان ماموریت نیروهای ناتو در دسامبر 2014 محسوب شده و مورد محکومیت بین المللی قرار گرفت. دفتر نمایندگی سازمان ملل در افغانستان اعلام کرد: حملات روز جمعه بیشترین تلفات غیر نظامی از سال 2009 تا به حال داشته است.

 

 زخمیان حادثه به شفاخانه ها منتقل شده اند اما  شفاخانه های کابل (ایمرجنسی، جمهوریت، وزیر اکبر خان، ایندیرا گاندی و ابن سینا) برای رسیدگی به وضعیت مجروحین نیاز به تزریق خون دارند در حالی که بانک خون این شفاخانه ها با کمبود کیسه های خون مواجه هستند و مردم را جهت اهدای خون دعوت کرده اند.

 

اهدای خون

اهدای خون یکی از فرهنگ های پسندیده انسانی و سبب نجات میلیون ها بیمار در سراسر جهان می شود. اهدای خون مرهون مطالعات پرفسور کارل لندشتاینر- برنده جایزه نوبل و پدر طب انتقال خون- روی کشف گروه های خونی و امکان انتقال خون از فرد سالم به فرد بیمار بود.  

 

در کشور ما، روز جهانی اهدای خون (14 جون) هر ساله در کشور با حضور مقامات بلندپایه سیاسی و مقامات وزارت صحت عامه تجلیل می شود. فرهاد دریا نیز سال گذشته کمپاین ملی اهدای خون را راه اندازی کرد و در روزهای عاشورا نیز مردم با مراجعه به مراکز اهدای خون، خون خود را اهدا می کنند.

 

گروه های خونی

گروه های خونی از قوانین ژنتیک تبعیت می کند و از والدین به فرزندان به ارث می رسد. چهار نوع گروه خونی وجود دارد: گروه های خونی A, B, AB, O. درصد توزیع گروه های خونی در جمعیت های مختلف، متفاوت است. از آن جایی که افغانستان از قحطی آمار رنج می برد، هیچ آماری از جمعیت افغانستان بر اساس گروه های خونی وجود ندارد. تنها مطالعه ای که صورت گرفته توسط C. Garcia-Hejl و همکارانش بر روی 250 بیمار ملکی و نظامی در شفاخانه نظامی کابل از مارچ 2010 تا اکتبر 2011 بوده است. بر اساس این مطالعه گذشته نگر، 34.8 درصد افراد دارای گروه خون O، 29.2 درصد دارای گروه خون B، 25.6 درصد دارای گروه خون A و 10.4 درصد دارای گروه خونی AB  بودند.

 

گروه خونی O:

این گروه خونی قدیمی ترین و رایج ترین گروه خونی است که از 50 هزار سال پیش تاکنون در رگ های انسان ها جریان داشته است. بررسی ها نشان داده اند گروه خونی انسان های اولیه Oبوده و با توجه به اینکه آنها بیشتر گوشتخوار بوده اند، پس بدنشان با این ماده غذایی سازگار شده است. معده افرادی که گروه خونی O دارند اسید و تمام آنزیم های لازم برای هضم پروتئین های حیوانی را به اندازه کافی تولید می کند. از سوی دیگر، گروه خونی O دهنده جهانی است اما فقط از گروه O می تواند خون دریافت کند. از دیگر مزیت های این گروه خونی، سیستم ایمنی قوی و متابولیسم خوب است.

 

سیستم ایمنی خوب و قوی این گروه، باعث می شود بیشتر به بیماری های خودایمنی مبتلا شوند و میزان ابتلا به آلرژی نیز به همین علت در آنها بالاتر است. از آنجا که دستگاه گوارش افراد دارای این گروه خونی با مصرف پروتئین مشکلی ندارد، میزان چربی دریافتی شان بالاست و به همین علت خطر ابتلا به گرفتگی شرایین و ناراحتی های قلبی عروقی در آنها افزایش می یابد.

 

گروه خونی A:

این گروه خونی از حدود 20 هزار سال پیش یعنی از زمانی که کشاورزی رونق گرفت، پدیدار شد. کشاورزان زندگی خود را از طریق شکار، دامپروری و زراعت می گذراندند و گروهی زندگی می کردند و فعالیت فیزیکی آنها به نسبت کمتر از پیشینیان خود بود. زندگی جدید، این مردم را با غذاهای گیاهی سازگار کرد  و از آنجا که زندگی ها گروهی تر و بیماری ها همه گیر شدند، سیستم ایمنی آنها نیز قوی تر شد.

 

برعکس سیستم ایمنی، دستگاه گوارش دارندگان گروه خونی A به دلیل مصرف بیشتر گیاهان ضعیف تر است و در هضم پروتئین های حیوانی دچار مشکل می شود. به نظر می رسد این افراد در ابتلا به سرطان معده و روده بزرگ از سایر گروه های خونی مستعدتر باشند.

 

گروه خونی B:

تقریبا 10 هزار سال است که این گروه خونی به وجود آمده و دلیل آن هم به مهاجرت انسان ها در پی تغییرات آب و هوایی برمی گردد. آمار نشان می دهد این گروه خونی بیشتر در اروپای شرقی و میان جوامع یهودی شایع است. میزان سازگاری افراد دارای این گروه خونی با هر نوع آب و هوا بسیار بالاست و به طور کلی از سیستم ایمنی، عصبی و فیزیکی خوبی برخوردارند.

 

دارندگان این گروه خونی نیز همانند گروه خونی O، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری های خودایمنی اند و در برابر بیماری های ویروسی بسیار ضعیف هستند. علاوه بر این، افراد دارنده گروه خونی B، با احتمال بیشتری به عفونت های باکتریایی نظیر استرپتوکوک پنومونیه و اشرشیاکولی مبتلا می شوند.

 

گروه خونی AB:

تعداد دارندگان این گروه خونی چندان زیاد نیست. تقریبا هزار سال است که این گروه خونی به وجود آمده و می توان گفت ترکیبی از 3 گروه خونی است. گروه خونی AB می تواند از هر 3 گروه دریافت داشته باشد اما فقط می تواند به گروه خونی خود خون اهدا کند. بدن دارندگان گروه خونی AB با جهان مدرن بسیار سازگار است. دستگاه گوارش آنها به نسبت ضعیف تر از دارندگان گروه خونی O است و به راحتی نمی توانند پروتئین های حیوانی را هضم کنند زیرا مقدار اسید معده آنها کاهش یافته و به قدر نیاز آنزیم ترشح نمی کنند.

 

سیستم RH (مثبت و منفی)

در سال 1940، "لندشتاینر" به عنوان کاشف گروه های خون به همراه دستیار خود "وینر" نشان داد علاوه بر گروه خونی A، B و O سیستم دیگری به نام RH نیز وجود دارد. هر فردی که عامل Rh را روی گلبول های قرمز خونش داشته باشد Rh مثبت و اگر نداشته باشد Rh منفی است.

 

سازگاری های گروه های خونی

گروه خونی O، به تمام گروه های خونی می تواند خون اهدا کند، اما فقط می تواند از گروه خونی O خون دریافت کند. گروه خونی O به عنوان گروه خونی دهنده عمومی یاد می شود.

 

گروه خونی A، می تواند به گروه های AB و A خون اهدا کند و از گروه های خونی A و O خون دریافت کند.

 

گروه خونی B، می تواند به گروه های خونی AB و B خون اهدا کند و از گروه های خونی B و O خون دریافت کند.

 

گروه خونی AB، تنها می تواند به گروه خونی AB خون اهدا کند، ولی از تمام گروه های خونی می تواند خون دریافت کند. گروه خونی AB به عنوان گروه خونی گیرنده عمومی یاد می شود.

 

از آنجایی که گروه خونی O دهنده عمومی محسوب می شود، بنابراین در مواقع اضطراری می توان خون گروه O را به هر گروه خون دیگری تزریق نمود. در یک حادثه منجر به خونریزی شدید، زمان بسیار مهم است و گاه نباید منتظر پیدا کردن خون هم گروه ماند و گاهی چه بسا جایز نیست حتی برای تعیین گروه خونی خود مصدوم نیز وقت را تلف کرد. در این گونه موارد، در دسترس بودن خون گروه O می تواند تنها راه نجات باشد. از طرفی دیگر فردی با گروه خونی AB می تواند در مواقع اضطراری با خیالی آسوده از همه گروه های خونی دیگر، خون دریافت کند. با همه این ها، در شرایط عادی، تمامی خون هایی که برای تزریق مورد استفاده قرار می گیرد باید با خون گیرنده آن، هم گروه باشد و علاوه بر آن آزمایش سازگاری نیز برای آن ها انجام شده باشد.

 

دانستن گروه خونی هنگام دریافت و یا پیوند عضو از اهمیت بالایی برخوردار می باشد زیرا همه گروه های خونی سازگار نیستند. دریافت خون نامتجانس و ناسازگار می تواند به واکنش شدید ایمنی و تخریب گسترده گلبول های قرمز، افت فشار خون، نارسایی کلیوی، شوک، لخته شدن خون، حمله قلبی، تشکیل لخته خون در ریه، سکته مغزی و حتی مرگ گیرنده خون بیانجامد. علائم اولیه تزریق خون ناسازگار شامل لرزش بدن، فلج، تشنج، انعقاد داخل عروقی، تب و پیدایش هموگلوبین در ادرار است. اقدامات فوری برای درمان واکنش های انتقال خون، شامل متوقف کردن انتقال خون و زیاد کردن حجم ادرار با کمک داروهای خاص می باشد، چرا که تجمع هموگلوبین در کلیه ممکن است موجب اختلال عملکردی کلیه و از بین رفتن این عضو مهم بدن گردد. اگر اقدامات درمانی فوری صورت نگیرد، ممکن است باعث مرگ هم گردد.

 

شرایط اهدای خون

اهدای خون بر اساس شرایط روانی و فیزیکی فرد دواطلب اهدای خون باید صورت بگیرد. از لحاظ روانی اهدا کننده خون باید آمادگی لازم داشته باشد و از لحاظ فیزیکی باید واجد شرایط زیر باشد:

 

سن: در افغانستان افراد از 18 سالگی الی 60 سالگی واجد شرایط اهدای خون هستند.

 

جندر: مردان در هر سه ماه یک بار یعنی سالی چهار بار می توانند خون اهدا کنند و زنان در هر چهار ماه یک بار یعنی سالی سه بار واجد شرایط خون دهی هستند. فاصله بین دو اهدای خون حداقل هشت هفته و فاصله بین دو اهدای پلاکت خون، سه روز می باشد، البته شرایط خون دهی زنان در دوران قاعدگی، بارداری، شیردهی و سقط جنین متفاوت است. اگر قاعدگی زنان شدید، دردناک و همراه با خونریزی زیاد نباشد، واجد شرایط خون دهی هستند. زنان باردار شش ماه پس از زایمان و در صورتی که با سقط جنین مواجه شوند، یک سال پس از سقط جنین می توانند خون اهدا کنند. همین طور زنان به محض پایان دوره شیردهی می توانند خون هدیه دهند.

 

وزن: افراد با وزن بالاتر از 50 کیلوگرم واجد شرایط اهدای خون هستند.

 

درجه حرارت: درجه حرارت دهان نباید بیشتر از 5/37 درجه سانتی گراد باشد.

 

نبض: دکتر مرکز اهدای خون به مدت 15 ثانیه نبض اهدا کننده خون را شمرده و تعداد نبض بین 50 تا 100 عدد در دقیقه جهت اهدای خون مورد قبول است.

 

فشار خون: فشار خون سیستولیک باید مابین 90-180 میلی متر جیوه و فشار خون دیاستولیک باید مابین 50-100 میلی متر جیوه باشد. فشار خون سیستولیک نباید بیشتر از 180 میلی متر جیوه و فشار خون دیاستولیک نباید بیشتر از 100 میلی متر جیوه باشد.

 

تزریق خون و فرآورده های آن: افراد در صورتی می توانند خون اهدا کنند که یک سال قبل از اهدای خون، خون یا فرآورده های خونی به فرد تزریق نشده باشد.

 

حجامت، خالکوبی و سوراخ کردن گوش: افراد یک سال پس از حجامت، خالکوبی و سوراخ کردن گوش واجد شرایط خون دهی هستند.

 

هموگلوبین و هماتو کریت: اگر هموگلوبین فرد بالاتر از 12 باشد، فرد می تواند خون خود را اهدا نماید. اگر هماتوکریت فرد برای مردان (38 تا 54 درصد) و برای زنان (38 تا 48 درصد) باشد، واجد شرایط خون دهی محسوب می شوند.

 

دندانپزشکی: اعمال ساده دندانپزشکی مثل پر کردن درجه 1 و 2 دندان، در صورتی که همراه با تزریق داروی بی حسی نباشد، مانع اهدای خون نمی شود. در صورت تزریق داروی بی حسی و یا جرم گیری، سه روز بعد و در صورت کشیدن دندان، یک هفته بعد فرد می تواند اقدام به اهدای خون نماید.

 

عمل جراحی: یک و نیم تا دو ماه بعد از عمل جراحی کوچک مثل برداشتن آپاندیس، هموروئید، جا انداختن شکستگی های کوچک و ... همچنین شش ماه بعد از اعمال جراحی بزرگ مانند برداشتن کیسه صفرا، برداشتن رحم، برداشتن تیروئید و ... فرد قادر به اهدای خون می باشد.

 

داروها: مصرف برخی داروها، تداخلی با اهدای خون ندارد ولی برخی از داروها در هنگام مصرف و حتی تا مدتی پس از قطع مصرف، موجب بروز اختلالاتی در خون می گردد که نباید در این مدت خون اهدا نمود.

 

الف) هنگام مصرف داروهای زیر می توان خون اهدا نمود: ویتامین ها، داروهای ضد خوراکی، داروهای ضد احتقان، آرام بخش های خوراکی ضعیف، سایمتیدین، فنوباربیتال، و متیل دوپا

 

ب) پس از قطع داروهای زیر می توان خون اهدا نمود: انسولین، کورتون های موضعی و پروپرانول

 

ج) در مورد داروهای زیر، پس از طی مدت ذکر شده برای هر دارو، می توان خون اهدا نمود:

 

- آنتی بیوتیک های خوراکی: 2 روز پس از قطع دارو

- آنتی بیوتیک های تزریقی: 4 هفته پس از قطع دارو

- پیروکسیکام: سه روز پس از قطع دارو

- آسپیرین: 3 روز پس از قطع دارو

- پماد ترتینوئین: یک هفته پس از قطع دارو

- داروهای کورتونی: یک هفته پس از قطع دارو

- فنستراید (پروسکا، پرویشیا): یک ماه پس از قطع دارو

- ایزوترتینوئین (راکوتان، آکوتان): یک ماه پس از قطع دارو

- کلومیفن: سه ماه پس از قطع دارو

 

واکسیناسیون:

الف) تزریق واکسن های زیر مانع اهدای خون نمی گردد: کزاز، آنفولانزا، هاری (جهت پیشگیری)، دیفتری، هپاتیت A، سیاه سرفه، سیاه زخم، فلج اطفال (تزریقی)، تیفوئید (تزریقی)، طاعون، وبا، پنوموکوک و هپاتیت B

 

ب) دو هفته بعد از تزریق واکسن های زیر فرد می تواند خون اهدا کند: سرخک، اریون، فلج اطفال (خوراکی)، تب زرد و تیفوئید (خوراکی)

 

ج) چهار هفته بعد از تزریق واکسن های سرخجه، آبله مرغان و MMR می توان اقدام به خون دهی نمود.

 

د) یک سال پس از تزریق واکسن های هاری (در صورت درمانی پس از گزیدگی توسط حیوان) و ایمونوگلوبین هپاتیت B می توان خون اهدا کرد.

 

شرایط معافیت از اهدای خون

افراد به دو دلیل عمده از اهدای خون معاف می شوند: الف) در صورتی که سلامتی فرد خون دهنده در نتیجه اهدای خون به مخاطره بیفتد و ب) اگر خون فرد اهدا کننده سلامتی فرد خون گیرنده را، اگر چه به احتمال کم، به مخاطره بیاندازد. شرایط دیگری که سبب معافیت افراد از اهدای خون می شوند، عبارتند از:

 

پیوند اعضا: پس از پیوند عضو مخصوصا قرنیه چشم، فرد از اهدای خون معاف است.

 

مواد مخدر: در صورت مصرف کوکائین یا هر گونه مواد مخدر استنشاقی دیگر و یا داشتن سابقه ی تزریق مواد مخدر (حتی برای یک بار)، فرد تا آخر عمر از اهدای خون معاف می باشد.

 

بیماری های زمینه ای: بیماری های قلبی عروقی، پرکاری تیروئید، سکته مغزی، دیابت وابسته به انسولین، سرطان و بیماری ریوی شدید.

 

بیماری های عفونی: مالاریا، هپاتیت C، هپاتیت B و ایدز.

 

در پایان، هموطنان عزیز به خاطر داشته باشید: اهدای خون، اهدای زندگی است.